న్యూఢిల్లీ: ప్రతీ సంవత్సరం కోట్లాది మంది ప్రజలు ఉత్సాహంగా, భక్తిశ్రద్ధలతో జరుపుకునే గణేష్ చతుర్థి పండుగ వెనుక ఒక గొప్ప, మరుగునపడిన స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ కథ ఉందని చాలా మందికి తెలియదు. ఈ పండుగను కేవలం ఒక మతపరమైన ఆచారం నుండి జాతీయ చైతన్యానికి, ఐక్యతకు, స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి శక్తివంతమైన ప్రతీకగా మార్చిన ఘనత లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్ (1856-1920)కే దక్కుతుంది.
వ్యక్తిగత పండుగ నుండి జాతీయ వేదికగా: తిలక్ కాలానికి ముందు, గణేష్ చతుర్థి ప్రధానంగా ఇళ్లలో మాత్రమే జరుపుకునే వ్యక్తిగత, కుటుంబ పండుగ. కానీ దార్శనికుడైన తిలక్, ఈ పండుగలో ప్రజలను ఏకం చేసే మరియు స్వాతంత్ర్య భావనను పెంపొందించే అపారమైన సామర్థ్యాన్ని గుర్తించారు. 1893లో, ఆయన ఈ పండుగను బహిరంగ వేడుకగా, సామూహిక సమావేశంగా మార్చాలని నిర్ణయించుకున్నారు.
బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఒక వ్యూహాత్మక అస్త్రం: ఆ సమయంలో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రాజకీయ సమావేశాలను, బహిరంగ సభలను నిషేధించింది. ప్రజలు ఒకచోట గుమిగూడటానికి అనుమతించేవారు కాదు. కానీ మతపరమైన వేడుకలకు, సమావేశాలకు బ్రిటిష్ వారు వెసులుబాటు కల్పించారు. తిలక్ ఈ లొసుగును తెలివిగా ఉపయోగించుకున్నారు. గణేష్ ఉత్సవాలను ఒక మతపరమైన ముసుగులో జాతీయవాదాన్ని ప్రచారం చేయడానికి, ప్రజలను ఏకం చేయడానికి వేదికగా మార్చారు.
తిలక్ దూరదృష్టి వెనుక కారణాలు:
- ప్రజలను ఏకం చేయడం: కుల, మత, వర్గ భేదం లేకుండా ప్రజలందరినీ ఒకే వేదికపైకి తీసుకురావడానికి గణేష్ ఉత్సవం ఒక అద్భుతమైన అవకాశం.
- జాతీయవాదాన్ని ప్రచారం చేయడం: గణేష్ మండపాలలో స్వాతంత్ర్య పోరాట నాయకులు ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవారు, దేశభక్తి గీతాలు ఆలపించేవారు, నాటకాలు ప్రదర్శించేవారు. ‘స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు’ అనే తిలక్ నినాదం ఈ వేడుకల ద్వారా ప్రజల్లోకి బలంగా వెళ్లింది.
- బ్రిటిష్ వ్యతిరేక భావనను పెంపొందించడం: అడ్డంకులను తొలగించే వినాయకుడిని, బ్రిటిష్ పాలన అనే అడ్డంకిని తొలగించే ప్రతీకగా ప్రజలు భావించారు.
- యువతలో స్ఫూర్తి నింపడం: ఈ ఉత్సవాలు యువతలో దేశభక్తిని, ధైర్యాన్ని నింపాయి.
ఉత్సవాల స్వరూపంలో మార్పు: తిలక్ చొరవతో, గణేష్ ఉత్సవాలు కేవలం ఇళ్లలో కొద్దిమందితో జరుపుకునే వేడుకల నుండి భారీ బహిరంగ మండపాలలో గణేష్ విగ్రహాలను ప్రతిష్టించి, సామూహిక భజనలు, ప్రవచనాలు, చర్చలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహించే స్థాయికి ఎదిగాయి. ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో హాజరై దేశ పరిస్థితులపై చర్చించుకునేవారు. ఇది ఒక మినీ పార్లమెంటులా పనిచేసింది.
శాశ్వత వారసత్వం: బాలగంగాధర తిలక్ దూరదృష్టి ఫలితంగానే నేడు మనం చూస్తున్న గణేష్ చతుర్థి పండుగ ఇంత వైభవంగా, సామూహికంగా జరుగుతోంది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత దాని రాజకీయ ఉద్దేశ్యం తగ్గిపోయినప్పటికీ, ఈ పండుగ ప్రజలను ఏకం చేసే, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని పెంపొందించే ఒక శక్తివంతమైన ప్రతీకగా కొనసాగుతోంది.
లోకమాన్య తిలక్ కేవలం స్వాతంత్ర్య యోధుడే కాదు, సంస్కృతిని, మతాన్ని జాతీయ శ్రేయస్సు కోసం ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో చూపిన గొప్ప దార్శనికుడు. గణేష్ చతుర్థిని జరుపుకునేటప్పుడు, ఈ పండుగ వెనుక ఉన్న ‘మరుగునపడిన చరిత్ర’ను, బాలగంగాధర తిలక్ గొప్ప వారసత్వాన్ని మనం ఎప్పటికీ గుర్తుంచుకోవాలి.
About the Author
